Septuaginta

Yeremya 31

44 ayet

Türkçe

1Moab hakkında. Rab şöyle söyledi: "Vay Nebo’nun haline, çünkü mahvoldu! Karyatayim ele geçirildi, Amat utandırıldı ve yenilgiye uğratıldı.

2Artık Moab için şifa yoktur, Heşbon’da böbürlenme kalmadı; ona karşı kötülük tasarladılar: 'Onu bir ulus olmaktan çıkaralım' dediler. Sen de tamamen susturulacaksın, kılıç senin de ardına düşecek.

3Horonayim’den feryat edenlerin sesi yükseliyor: Yıkım ve büyük bir parçalanma var!

4Moab parçalandı; feryadını Zoar’a kadar duyurun.

5Çünkü Luhit ağlayışla doldu, Horonayim yolunda ağlaya ağlaya çıkıyorlar; yıkımın acı feryadını işittiniz.

6Kaçın ve canlarınızı kurtarın! Çöldeki yaban eşeği gibi olacaksınız.

7Surlarına güvendiğin için sen de ele geçirileceksin; Kemoş, kahinleri ve önderleriyle birlikte sürgüne gönderilecek.

8Yıkım her kentin üzerine çökecek, tek bir kent bile kurtulamayacak; vadi yok olacak, ova yerle bir edilecek; çünkü Rab böyle söyledi.

9Moab’a işaretler verin, çünkü dokunulmayla tutuşacaktır; kentleri viraneye dönecek, içlerinde yaşayan kimse kalmayacak.

10Rab’bin işini ihmalkarlıkla yapan lanetlidir! Kılıcını kan dökmekten alıkoyan lanetlidir!

11Moab gençliğinden beri rahattı ve kendi görkemine güveniyordu; kaptan kaba boşaltılmadı, hiç sürgüne gitmedi. Bu yüzden tadı kendisinde kaldı, kokusu hiç bozulmadı.

12Bu yüzden işte, günler geliyor" diyor Rab, "ona kapları devirenleri göndereceğim; onu devirecekler, kaplarını ufalayacaklar ve boynuzlarını kıracaklar.

13İsrail halkı güvendiği Beytel ümidinden nasıl utandıysa, Moab da Kemoş’tan öyle utanacak.

14Nasıl 'Biz güçlüyüz, savaş için kuvvetli adamlarız' diyebilirsiniz?

15Moab mahvoldu, kenti yıkıldı; en seçkin gençleri boğazlanmaya gitti.

16Moab’ın günü yaklaştı, felaketi son derece hızlı geliyor.

17Onun çevresinde olanlar, onun adını bilenler, hepsi onun için yas tutsun! Şöyle deyin: 'O şanlı değnek, o azamet asası nasıl da kırıldı!'

18Ey Dibon’da oturan, görkeminden in de ıslak toprakta otur! Çünkü Moab’ı yıkan kişi sana karşı yürüdü, sığınaklarını yerle bir etti.

19Yol kenarında dur da gözle, ey Aroer’de oturan! Kaçan adama ve kurtulan adama sor: 'Ne oldu?' de.

20Moab utandırıldı, çünkü parçalandı. Feryat edip haykırın! Moab’ın mahvolduğunu Arnon’da duyurun.

21Meisor toprağı üzerine, Holon, Yahsa ve Mofat üzerine yargı geliyor;

22Dibon, Nebo ve Beyt-Divlatayim üzerine,

23Karyatayim, Beyt-Gamul ve Beyt-Meon üzerine,

24Keriot, Bosra ve uzak yakın bütün Moab kentleri üzerine yargı geliyor.

25Moab’ın boynuzu kırıldı, kolu parçalandı.

26Onu sarhoş edin, çünkü Rab’be karşı büyüklük tasladı. Moab kendi eliyle çırpınacak, kendisi de bir alay konusu olacak.

27İsrail senin için bir alay konusu değil miydi? O hırsızlıkların arasında mı yakalandı ki, onunla savaşıyordun?

28Ey Moab’da oturanlar, kentleri bırakıp kayalara sığının! Çukurun ağzındaki kayalarda yuva yapan güvercinler gibi olun.

29Moab’ın kibrini işittim; o pek kibirlidir. Kibrini, gururunu ve yüreğinin yücelmesini biliyoruz.

30'Ben onun işlerini bilirim' diyor Rab, 'ama onun gücü yeterli değildi, böyle yapmadı.'

31Bu yüzden Moab için her taraftan feryat edin, kuraklığın tıraş edilmiş adamları için haykırın.

32Ey Sibma asması, senin için Yazer’in ağladığı gibi ağlayacağım. Dalların denizi aştı, Yazer’e dek ulaştı. Yaz meyvelerinin ve bağ bozunun üzerine yıkım çöktü.

33Moab topraklarından sevinç ve coşku silindi, şırahanelerden şarap tükendi; artık ne sabah ne akşam üzüm ezilmiyor, bağ bozumu nidası yükselmiyor.

34Heşbon’un feryadı Eleale’ye kadar ulaşıyor; Zoar’dan Horonayim’e ve üç yaşındaki bir düve gibi feryat eden Eglat-Şelişiya’ya kadar seslerini yükseltiyorlar. Çünkü Nimrim suları bile kuruyacak.

35'Moab’da sunağa çıkanları ve ilahlarına buhur yakanları yok edeceğim' diyor Rab.

36Bu yüzden yüreğim Moab için kavallar gibi sızlıyor, yüreğim tıraş edilmiş adamlar için kaval gibi sızlıyor; çünkü kazandıkları her şey yok oldu.

37Her baş her yerde tıraş edilecek, her sakal kesilecek; bütün ellerde kesikler var, bütün beller çulla kaplanmış.

38Moab’ın bütün damlarında ve meydanlarında feryat var; 'çünkü Moab’ı kimsenin istemediği bir kap gibi kırdım' diyor Rab.

39Nasıl da yıkıldı! Nasıl sırtını döndü Moab! Utandırıldı ve Moab çevresindeki herkes için bir alay konusu ve öfke nesnesi oldu.

40Çünkü Rab şöyle söyledi.

41Keriot ele geçirildi, kaleler zapt edildi.

42Moab kalabalıktan ötürü yok olacak, çünkü Rab’be karşı büyüklük tasladı.

43Ey Moab’da oturan, tuzak, korku ve çukur seni bekliyor.

44Korkudan kaçan çukura düşecek, çukurdan çıkan tuzağa yakalanacak. Çünkü denetleme yılında Moab’ın üzerine felaket getireceğim.

Grekçe

1(Μασ. ΜΗ´) Τῇ Μωάβ. - ΟΥΤΩΣ εἶπε Κύριος· οὐαὶ ἐπὶ Ναβαῦ, ὅτι ὤλετο· ἐλήφθη Καριαθαίμ, ᾐσχύνθη ᾿Αμὰθ καὶ ἡττήθη.

2οὐκ ἔστιν ἔτι ἰατρεία Μωάβ, γαυρίαμα ἐν ᾿Εσεβών· ἐλογίσαντο ἐπαὐτὴν κακά· ἐκόψαμεν αὐτὴν ἀπὸ ἔθνους, καὶ παῦσιν παύσεται, ὄπισθέν σου βαδιεῖται μάχαιρα.

3ὅτι φωνὴ κεκραγότων ἐξ ᾿Ωρωναίμ, ὄλεθρος καὶ σύντριμμα μέγα·

4συνετρίβη Μωάβ, ἀναγγείλατε εἰς Ζογόρα,

5ὅτι ἐπλήσθη ᾿Αλὼθ ἐν κλαυθμῷ, ἀναβήσεται κλαίων ἐν ὁδῷ ᾿Ωρωναίμ, κραυγὴν συντρίμματος ἠκούσατε·

6φεύγετε καὶ σώσατε τὰς ψυχὰς ὑμῶν καὶ ἔσεσθε ὥσπερ ὄνος ἄγριος ἐν ἐρήμῳ.

7ἐπειδὴ ἐπεποίθεις ἐν ὀχυρώμασί σου, καὶ σὺ συλληφθήσῃ· καὶ ἐξελεύσεται Χαμὼς ἐν ἀποικίᾳ καὶ οἱ ἱερεῖς αὐτοῦ καὶ οἱ ἄρχοντες αὐτοῦ ἅμα.

8καὶ ἥξει ὄλεθρος ἐπὶ πᾶσαν πόλιν, καὶ πόλις οὐ μὴ σωθῇ, καὶ ἀπολεῖται αὐλών, καὶ ἐξολοθρευθήσεται πεδινή, καθὼς εἶπε Κύριος.

9δότε σημεῖα τῇ Μωάβ, ὅτι ἁφῇ ἀναφθήσεται, καὶ πᾶσαι αἱ πόλεις αὐτῆς εἰς ἄβατον ἔσονται· πόθεν ἔνοικος αὐτῇ;

10ἐπικατάρατος ποιῶν τὰ ἔργα Κυρίου ἀμελῶς, ἐξαίρων μάχαιραν αὐτοῦ ἀφαἵματος.

11ἀνεπαύσατο Μωὰβ ἐκ παιδαρίου καὶ πεποιθὼς ἦν ἐπὶ τῇ δόξῃ αὐτοῦ, οὐκ ἐνέχεεν ἐξ ἀγγείου εἰς ἀγγεῖον καὶ εἰς ἀποικισμὸν οὐκ ᾤχετο· διὰ τοῦτο ἔστη γεῦμα αὐτοῦ ἐν αὐτῷ, καὶ ὀσμὴ αὐτοῦ οὐκ ἐξέλιπε.

12διὰ τοῦτο ἰδοὺ ἡμέραι αὐτοῦ ἔρχονται, φησὶ Κύριος, καὶ ἀποστελῶ αὐτῷ κλίνοντας, καὶ κλινοῦσιν αὐτὸν καὶ τὰ σκεύη αὐτοῦ λεπτυνοῦσι καὶ τὰ κέρατα αὐτοῦ συγκόψουσι.

13καὶ καταισχυνθήσεται Μωὰβ ἀπὸ Χαμώς, ὥσπερ κατῃσχύνθη οἶκος ᾿Ισραὴλ ἀπὸ Βαιθὴλ ἐλπίδος αὐτῶν πεποιθότες ἐπαὐτοῖς.

14πῶς ἐρεῖτε· ἰσχυροί ἐσμεν καὶ ἄνθρωπος ἰσχύων εἰς τὰ πολεμικά;

15ὤλετο Μωὰβ πόλις αὐτοῦ, καὶ ἐκλεκτοὶ νεανίσκοι αὐτοῦ κατέβησαν εἰς σφαγήν·

16ἐγγὺς ἡμέρα Μωὰβ ἐλθεῖν, καὶ πονηρία αὐτοῦ ταχεῖα σφόδρα.

17κινήσατε αὐτῷ, πάντες κυκλόθεν αὐτοῦ, πάντες εἰδότες ὄνομα αὐτοῦ· εἴπατε· πῶς συνετρίβη βακτηρία εὐκλεής, ῥάβδος μεγαλώματος;

18κατάβηθι ἀπὸ δόξης καὶ κάθισον ἐν ὑγρασίᾳ, καθημένη Δαιβών· ἐκτριβήσεται, ὅτι ὤλετο Μωάβ, ἀνέβη εἰς σὲ λυμαινόμενος ὀχύρωμά σου.

19ἐφὁδοῦ στῆθι καὶ ἔπιδε, καθημένη ἐν ᾿Αροήρ, καὶ ἐρώτησον φεύγοντα καὶ σῳζόμενον καὶ εἰπόν· τί ἐγένετο;

20κατῃσχύνθη Μωάβ, ὅτι συνετρίβη· ὀλόλυξον καὶ κέκραξον, ἀνάγγειλον ἐν ᾿Αρνών, ὅτι ὤλετο Μωάβ·

21καὶ κρίσις ἔρχεται εἰς τὴν γῆν Μεισὼρ ἐπὶ Χελὼν καὶ Ῥεφὰς καὶ Μωφὰθ

22καὶ ἐπὶ Δαιβὼν καὶ ἐπὶ Ναβαῦ καὶ ἐποἶκον Δαιβλαθαὶμ

23καὶ ἐπὶ Καριαθαὶμ καὶ ἐποἶκον Γαιμὼλ καὶ ἐποἶκον Μαὼν

24καὶ ἐπὶ Καριὼθ καὶ ἐπὶ Βοσὸρ καὶ ἐπὶ πάσας τὰς πόλεις Μωὰβ τὰς πόρρω καὶ τὰς ἐγγύς.

25κατεάχθη κέρας Μωάβ, καὶ τὸ ἐπίχειρον αὐτοῦ συνετρίβη.

26μεθύσατε αὐτόν, ὅτι ἐπὶ Κύριον ἐμεγαλύνθη· καὶ ἐπικρούσει Μωὰβ ἐν χειρὶ αὐτοῦ καὶ ἔσται εἰς γέλωτα καὶ αὐτός.

27καὶ εἰ μὴ εἰς γελοιασμὸν ἦν σοι ᾿Ισραήλ; ἐν κλοπαῖς σου εὑρέθη, ὅτι ἐπολέμεις αὐτόν;

28κατέλιπον τὰς πόλεις καὶ ᾤκησαν ἐν πέτραις οἱ κατοικοῦντες Μωάβ, ἐγενήθησαν ὥσπερ περιστεραί νοσσεύουσαι ἐν πέτραις στόματι βοθύνου.

29ἤκουσα ὕβριν Μωάβ, ὕβρισε λίαν ὕβριν αὐτοῦ καὶ ὑπερηφανίαν αὐτοῦ, καὶ ὑψώθη καρδία αὐτοῦ.

30ἐγὼ δὲ ἔγνων ἔργα αὐτοῦ· οὐχὶ τὸ ἱκανὸν αὐτοῦ, οὐχ οὕτως ἐποίησε.

31διὰ τοῦτο ἐπὶ Μωὰβ ὀλολύζετε πάντοθεν, βοήσατε ἐπἄνδρας κειράδας αὐχμοῦ·

32ὡς κλαυθμὸν ᾿Ιαζὴρ ἀποκλαύσομαί σοι, ἄμπελος Σεβημά, κλήματά σου διῆλθε θάλασσαν, ᾿Ιαζὴρ ἥψαντο· ἐπὶ ὀπώραν σου, ἐπὶ τρυγηταῖς σου ὄλεθρος ἐπέπεσε.

33συνεψήθη χαρμοσύνη καὶ εὐφροσύνη ἐκ τῆς Μωαβίτιδος καὶ οἶνος ἦν ἐπὶ ληνοῖς σου· πρωΐ οὐκ ἐπάτησαν οὐδὲ δείλης, οὐκ ἐποίησαν αἰδάδ.

34ἀπὸ κραυγῆς ᾿Εσεβὼν ἕως ᾿Ελεαλὴ αἱ πόλεις αὐτῶν ἔδωκαν φωνὴν αὐτῶν, ἀπὸ Ζογὸρ ἕως ᾿Ωρωναὶμ καὶ ᾿Αγλάθ-Σαλισία, ὅτι καὶ τὸ ὕδωρ Νεβρεὶν εἰς κατάκαυμα ἔσται.

35καὶ ἀπολῶ τὸν Μωάβ, φησὶ Κύριος, ἀναβαίνοντα ἐπὶ τὸν βωμὸν καὶ θυμιῶντα θεοῖς αὐτοῦ.

36διὰ τοῦτο καρδία μου, Μωάβ, ὥσπερ αὐλοὶ βομβήσουσι, καρδία μου ἐπἀνθρώπους κειράδας ὥσπερ αὐλὸς βομβήσει· διὰ τοῦτο περιεποιήσατο, ἀπώλετο ἀπὸ ἀνθρώπου.

37πᾶσαν κεφαλὴν ἐν παντὶ τόπῳ ξυρηθήσονται, καὶ πᾶς πώγων ξυρηθήσεται, καὶ πᾶσαι χεῖρες κόψονται, καὶ ἐπὶ πάσης ὀσφύος σάκκος.

38καὶ ἐπὶ πάντων τῶν δωμάτων Μωὰβ καὶ ἐπὶ ταῖς πλατείαις αὐτῆς, ὅτι συνέτριψα τὸν Μωάβ, φησὶ Κύριος, ὡς ἀγγεῖον, οὗ οὐκ ἔστι χρεία αὐτοῦ.

39πῶς κατήλλαξε; πῶς ἔστρεψε νῶτον Μωάβ; ᾐσχύνθη καὶ ἐγένετο Μωὰβ εἰς γέλωτα καὶ ἐγκότημα πᾶσι τοῖς κύκλῳ αὐτῆς.

40ὅτι οὕτως εἶπε Κύριος·

41ἐλήφθη ᾿Ακκαριώθ, καὶ τὰ ὀχυρώματα συνελήφθη·

42καὶ ἀπολεῖται Μωὰβ ἀπὸ ὄχλου, ὅτι ἐπὶ τὸν Κύριον ἐμεγαλύνθη.

43παγὶς καὶ φόβος καὶ βόθυνος ἐπὶ σοί, καθήμενος Μωάβ·

44 φεύγων ἀπὸ προσώπου τοῦ φόβου ἐμπεσεῖται εἰς τὸν βόθυνον, καὶ ἀναβαίνων ἐκ τοῦ βοθύνου συλληφθήσεται ἐν τῇ παγίδι, ὅτι ἐπάξω ταῦτα ἐπὶ Μωὰβ ἐν ἐνιαυτῷ ἐπισκέψεως αὐτῆς. * In the Hebrew, Eglath-shelishiyah (shĕliyshiy

3years old, eglath relating to a calf) may be construed as equivalent to the Greek Ἀγλάθ-Σαλισία, translated in the Septuagint as “a heifer of three years old”. [Elpenor]

English

1Thus has the Lord said concerning MOAB, Woe to Nabau! for it has perished: Cariathaim is taken: Amath and Agath are put to shame.

2There is no longer any healing for Moab, nor glorying in Esebon: he has devised evils against her: we have cut her off from being a nation, and she shall be completely still: after thee shall go a sword;

3for there is a voice of men crying out of Oronaim, destruction and great ruin.

4Moab is ruined, proclaim it to Zogora:

5for Aloth is filled with weeping: one shall go up weeping by the way of Oronaim; ye have heard a cry of destruction.

6Flee ye, and save your lives, and ye shall be as a wild ass in the desert.

7Since thou hast trusted in thy strong-hold, therefore thou shalt be taken: and Chamos shall go forth into captivity, and his priests, and his princes together.

8And destruction shall come upon every city, it shall by no means escape; the valley also shall perish, and the plain country shall be completely destroyed, as the Lord has said.

9Set marks upon Moab, for she shall be touched with a plague-spot, and all her cities shall become desolate; whence shall there be an inhabitant for her?

10Cursed is the man that does the works of the Lord carelessly, keeping back his sword from blood.

11Moab has been at ease from a child, and trusted in his glory; he has not poured out his liquor from vessel to vessel, and has not gone into banishment, therefore his taste remained in him, and his smell departed not.

12Therefore, behold, his days come, saith the Lord, when I shall send upon him bad leaders, and they shall lead him astray, and they shall utterly break in pieces his possessions, and shall cut his horns asunder.

13And Moab shall be ashamed of Chamos, as the house of Israel was ashamed of Baethel their hope, having trusted in them.

14How will ye say, We are strong, and men strong for war?

15Moab is ruined, even his city, and his choice young men have gone down to slaughter.

16The day of Moab is near at hand, and his iniquity moves swiftly to vengeance.

17Shake the head at him, all ye that are round about him; all of you utter his name; say ye, How is the glorious staff broken to pieces, the rod of magnificence!

18Come down from thy glory, and sit down in a damp place: Daebon shall be broken, because Moab is destroyed: there has gone up against thee one to ravage thy strong-hold.

19Stand by the way, and look, thou that dwellest in Aroer; and ask him that is fleeing, and him that escapes, and say, What has happened?

20Moab is put to shame, because he is broken: howl and cry; proclaim in Arnon, that Moab has perished.

21And judgment is coming against the land of Misor, upon Chelon, and Rephas, and Mophas,

22and upon Daebon, and upon Nabau, and upon the house of Daethlathaim,

23and upon Cariathaim, and upon the house of Gaemol, and upon the house of Maon,

24and upon Carioth, and upon Bosor, and upon all the cities of Moab, far and near.

25The horn of Moab is broken, and his arm is crushed.

26Make ye him drunk; for he has magnified himself against the Lord: and Moab shall clap with his hand, and shall be also himself a laughing-stock.

27For surely Israel was to thee a laughing-stock, and was found among thy thefts, because thou didst fight against him.

28The inhabitants of Moab have left the cities, and dwelt in rocks; they have become as doves nestling in rocks, at the mouth of a cave.

29And I have heard of the pride of Moab, he has greatly heightened his pride and his haughtiness, and his heart has been lifted up.

30But I know his works: is it not enough for him? has he not done thus?

31Therefore howl ye for Moab on all sides; cry out against the shorn men in a gloomy place. I will weep for thee,

32O vine of Aserema, as with the weeping of Jazer: thy branches are gone over the sea, they reached the cities of Jazer: destruction has come upon thy fruits, and upon thy grape-gatherers.

33Joy and gladness have been utterly swept off the land of Moab: and though there was wine in thy presses, in the morning they trod it not, neither in the evening did they raise the cry of joy.

34From the cry of Esebon even to Ætam their cities uttered their voice, from Zogor to Oronaim, and their tidings as a heifer of three years old, for the water also of Nebrin shall be dried up. [*]

35And I will destroy Moab, saith the Lord, as he comes up to the altar, and burns incense to his gods.

36Therefore the heart of Moab shall sound as pipes, my heart shall sound as a pipe for the shorn men; forasmuch as what every man has gained has perished from him.

37They shall all have their heads shaved in every place, and every beard shall be shaved; and all hands shall beat the breasts, and on all loins shall be sackcloth.

38And on all the housetops of Moab, and in his streets shall be mourning: for I have broken him, saith the Lord, as a vessel, which is useless.

39How has he changed! how has Moab turned his back! Moab is put to shame, and become a laughing-stock, and an object of anger to all that are round about him.

40For thus said the Lord;

41Carioth is taken, and the strong-holds have been taken together.

42And Moab shall perish from being a multitude, because he has magnified himself against the Lord.

43A snare, and fear, and the pit, are upon thee, O inhabitant of Moab.

44He that flees from the terror shall fall into the pit, and he that comes up out of the pit shall even be taken in the snare: for I will bring these things upon Moab in the year of their visitation.

Açıklamalar

  1. Ayet 1

    Grekçe metindeki Amath kelimesi, İbranice Masoretik metindeki misgab (kale) kelimesinin Septuaginta çevirmenleri tarafından yanlışlıkla özel isim olarak okunmasından kaynaklanan bir filolojik sapmadır.

  2. Ayet 2

    İbranice metindeki Madmen yer adı, Grekçe metinde bir özel isim olarak değil, susmak/durmak anlamına gelen damam fiil köküyle ilişkilendirilerek kai pausin pausetai (ve o bir duruşla duracak) şeklinde çevrilmiştir.

  3. Ayet 9

    İbranice metindeki kanat (tsits) kelimesi, Septuaginta çevirmenleri tarafından işaret/alamet (semeia) olarak okunmuş ve metnin anlamı tamamen değişmiştir.

  4. Ayet 12

    İbranice metindeki testiler (nevalim) kelimesi, Grekçe metinde askeri gücü ve krallığı simgeleyen boynuzlar (kerata) kelimesiyle karşılanmıştır.

  5. Ayet 18

    İbranice metindeki susuzluk/kuraklık (tsama) kelimesi, Grekçe metinde tam tersi bir anlama sahip olan nemlilik/ıslaklık (hygrasia) kelimesiyle çevrilmiştir.

  6. Ayet 21

    İbranice metindeki düzlük (mishor) kelimesi, Grekçe metinde özel bir bölge adı olarak kabul edilip Meisor şeklinde transkribe edilmiştir.

  7. Ayet 31

    İbranice metindeki Kir-Hareset (balçık duvarı kenti) yer adı, Grekçe metinde kuraklığın tıraş edilmiş adamları şeklinde yas ritüellerine atıfta bulunan kültürel bir ifadeye dönüştürülmüştür.

  8. Ayet 34

    Grekçe metindeki Eglath-Salisia ifadesi, İbranice metindeki üç yaşındaki düve (eglath shelishiyah) ifadesinin Septuaginta’da doğrudan bir özel isim olarak transkribe edilmesiyle oluşmuştur.

  9. Ayet 40

    Masoretik metinde yer alan kartal gibi süzülecek, kanatlarını Moab’ın üzerine gerecek ifadesi Septuaginta (LXX) metninde tamamen eksiktir ve yer almamaktadır.

  10. Ayet 41

    Masoretik metinde yer alan yiğitlerin yüreği doğum sancısı çeken kadın yüreği gibi olacak ifadesi Septuaginta (LXX) metninde tamamen eksiktir ve yer almamaktadır.